Anasayfa Düzyazı (Nesir) Türleri Yazınsal (Edebi) Türler

YGS - LYS



Yazınsal (Edebi) Türler
Türk Edebiyatı - Düzyazı(Nesir) Türleri

YAZINSAL  (EDEBİ)  TÜRLER

DÜZYAZI  (NESİR)

Düzyazı,duygu ve düşüncelerin hayallerin istek ve arzuların doğal cümlelerle düzenli bir şekilde anlatılmasıdır.Günlük konuşmalarımızı yazıya aktardığımızda bunlar karşımıza düzyazı olarak çıkar.Divan edebiyatında düzyazıya “inşa” düz yazıların toplanmasıyla oluşan eserlere “münşeat” denir.

DÜZYAZI TÜRLERİ

MASAL

Olağanüstü kişilerin başından geçen olağanüstü olaylardır.

  • Yer ve zaman belirsizdir.
  • Olaylar,hayal ürünüdür.
  • Masalların kahramanları hayvanlar,periler ,cinler ve devlerdir.
  • Olaylar miş’li geçmiş zaman kullanılarak anlatılır.
  • İyiler daima iyi,kötüler daima kötüdür.
  • Masalın sonunda iyiler ödüllendirilir,kötüler cezalandırılır.
  • En meşhur masallarımız:Bin Bir Gece Masalları Keloğlan, Kelile ve Dimne dir.
  • Çeşitli yerlerde  tekrar edilen klişe bölümler vardır.
  • Türk Edebiyatında en çok masal derleyen Eflatun Cem Güney,Almanya’da Grim Kardeşlerdir.

ÖYKÜ

Olmuş ya da olması mümkün olan olayları kısa bir planla anlatan yapıtlardır.

  • Kişiler,yaşamlarının belli bir kesiti içinde izlenir.
  • Hikayede düşündürmeden çok  duygulandırmak esastır.
  • Hikayelerde olayın yada durumun öncesi ve sonrası okura sezdirilir.
  • Romandaki gibi uzun betimlemeler yoktur.
  • Olaylar anlatılırken ayrıntılara girmekten sakınılır.
  • Maupassant tarzı öykü (olay hikayesi)  ve Çehov tarzı modern öykü (durum hikayesi) olmak üzere iki tür öykü tekniği vardır.
  • Klasik öyküde olay esastır;modern öyküde ise olaydan çok,insanın belli bir zaman dilimindeki durumu anlatılır.
  • Klasik öykünün temsilcisi Ömer Seyfettin dir.
  • Modern öykünün temsilcileri Sait Faik Abasıyanık ve Memduh Şevket Esendal dır.
  • En çok öykü yazanlar A.Mithat, Refik Halit Karay, Samipaşazade Sezai’ dir.
  • Edebiyatımızda ilk öykü: Letaif-i Rivayat - A. Mithat Efendi
  • Dünya edebiyatında ilk öykü: Giovanni Boccacio- Decameron Hikayeleri’dir.
  • Roman ile öykü arasındaki ayrımdan ilk söz eden Nabizade Nazım’dır.
  • Basılan ilk küçük hikaye kitabı: Samipaşazade Sezai -Küçük Şeyler’dir.

ROMAN

Yaşanmış ya da yaşanabilecek olayları zamana ve kişiye bağlayarak   ayrıntılı bir şekilde anlatan yapıtlardır

  • Uzun betimlemeler yapılır.
  • Tanzimatla birlikte edebiyata girmiş bir  türdür.
  • Olaylar geniş ve ayrıntılı olarak anlatılır.
  • Öyküye göre daha geniş bir zaman söz konusudur.
  • Kişi sayısı öyküye göre daha fazladır.
  • Tanzimata kadar romanın yerini h.hikayeleri, masallar tutmuştur.
  • Kahramanlar,bütün yönleriyle tanıtılır.
  • Macera,gezi,tarihi,polisiye,aşk romanı gibi türler ayrılır.
  • Roman ilk örneğini 15.yy da Fransız Rabelais vermiştir
  • İlk başarılı roman 17.yy da Cervantes’in yazdığı Don Kişot’tur.

Edebiyatımızda ilk yerli roman:

Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat - Şemsettin Sami

Edebiyatımızda ilk çeviri roman:

Telemague -Yusuf Kamil Paşa (Fenelon’dan)

Edebiyatımızda ilk edebi roman:

İntibah - Namık Kemal

Edebiyatımızda ilk tarihi roman:

Cezmi - Namık Kemal

Edebiyatımızda ilk realist roman:

Araba Sevdası - Recaizade Mahmut Ekrem

Edebiyatımızda batılı anlamda ilk roman:

Mai ve Siyah -  Halit Ziya Uşaklıgil

Edebiyatımızda ilk psikolojik roman denemesi:

Zehra – Nabizade Nazım

Edebiyatımızda ilk psikolojik roman:

Eylül – Mehmet Rauf

Edebiyatımızda ilk köy romanı:

Karabibik -  Nabizade Nazım

MAKALE

Herhangi bir konuda bir görüş veya düşünceyi savunmak ve kanıtlamak için yazılan yazılardır.

  • Gazete ve dergilerde yayımlanır.
  • Makalenin en temel öğesi,düşüncedir.
  • Nesnel bir anlatım vardır.
  • Yazar görüşlerini ispatlamak zorundadır.
  • Gazete ile ortaya çıkmıştır.
  • Sade bir dil kullanılır.
  • Cümleler kısa ve anlaşılırdır.
  • Her konuda yazılabilir (günlük,bilimsel,felsefi…)
  • H.Cahit, N.Kemal, Z.Gökalp, Yaşar Nabi Nayır en çok makale yazan  yazarlarımızdır.

Edebiyatımızda ilk makale:

Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi - Şinasi

FIKRA

Güncel konularla ilgili kişisel görüş ve düşüncelerin kısaca anlatıldığı günübirlik yazılardır.

  • Gazete ve dergilerde yayımlanır.
  • Yazar,düşüncelerini kanıtlama amacı gütmez.
  • Öz ve yoğun bir anlatım vardır.
  • Günlük konuşma dili kullanılır.
  • Senli benli ve kısa cümleler kullanılır.
  • Yer yer nükteli sözlere de yer verilir.
  • Mutlaka bir sonuca varılır.
  • Ahmet Rasim ,Ahmet Haşim, Falih Rıfkı Atay başlıca fıkra yazarlarımızdandır.

Fıkranın makaleden ayrılan yönleri:

  • Serbest ve mizahidir.
  • İspatlama zorunluluğu yoktur.
  • Yazar kendi doğrularını anlatır.

DENEME

Yazarın herhangi bir konu üzerinde kesin sonuçlara gitmeden,kendi kendisiyle konuşuyor gibi yazdığı yazılardır.

  • Kişiselliğin en fazla ön plana çıktığı yazı türüdür.
  • Denemeci okuyucuyu hesaba katmaz.
  • Yazar,anlatımda ve konu seçiminde  özgürdür.
  • Denemeci için konu amaç değil araçtır.
  • Dünya edebiyatında bu türün kurucusu ve en ünlü ismi Montaigne’dir.Denemelerini “Denemeler” adlı yapıtında toplamıştır.
  • Fıkradan farkı :fikir yazısı olmasıdır.

Edebiyatımızda başlıca deneme yapıtları ve yazarları:

  • Karalama Defteri,Günlerin Getirdiği N. Ataç
  • Bize Göre,Gurabahane-i Laklakan – A. Haşim
  • Beş Şehir - Ahmet Hamdi Tanpınar
  • Denemeler – Suut Kemal Yetkin

ELEŞTİRİ (TENKİD)

Bir yapıtın yada sanatçının olumlu-olumsuz ,iyi-kötü ,güzel-çirkin yönlerini ortaya koyan  yazılardır.

Edebiyatımızda ilk eleştiri:

  • Tahrib-i Harabat – Namık Kemal (Ziya Paşanın Harabat’ına karşı yazılmıştır.)
  • R.M. Ekrem, A.Canip Yöntem, H.Cahit Yalçın, Y.Kadri Karaosmanoğlu en çok eleştiri yazan yazarlarımızdır.

ANI  (HATIRA)

Yaşananların ,üzerinden belli bir zaman geçtikten sonra yazılan yapıtlarıdır.

  • Geçmişteki olay üzerine yazılır.
  • Kişiseldir.
  • İçten bir anlatım vardır.
  • Tarihe ışık tutan belge niteliğindedir.

Edebiyatımızda bazı anı yapıtları ve yazarları:

  • Defter-i Amalim – Ziya Paşa
  • Kırk Yıl, Saray ve Ötesi – Halit Ziya  U.
  • Edebi ve Siyasi Hatıralarım – Y. Kemal
  • Anamın Kitabı – Yakup Kadri  K.
  • Çankaya – Falih Rıfkı Atay

GÜNLÜK  (GÜNCE)

Yaşananların ,günü gününe yazıldığı yapıtlardır.

  • Eski adı ruznamedir.
  • Tarih atılır.
  • Kısadır.
  • Olayı yaşayan kişi tarafından yazılır.
  • Nurullah Ataç,”Günce”leriyle bu türün başarılı örneklerini vermiştir.

YAŞAMÖYKÜSÜ  (BİYOGRAFİ)

Ünlü kişilerin yaşamlarının anlatıldığı yapıtlardır.

  • Amaç ,yaşamöyküsü anlatılan kişinin yaptığı önemli çalışmalarını,yapıtlarını ve belirgin özelliklerini okura duyurmaktır.
  • Açık ve sade bir dil kullanılır.
  • İlk örneklerini mezar taşları oluşturmuştur.
  • Bu türün Divan edebiyatındaki karşılığı “tezkire”dir.
  • Edebiyatımızda ilk tezkire Ali Şir Nevai’ninMecalisü’n Nefais”dir.

ÖZYAŞAMÖYKÜSÜ   (OTOBİYOGRAFİ)

Kişilerin kendi yaşamlarını anlattığı yapıtlardır.

  • Biyografiden ayrılan yönü kişinin ,yaşamını başkasının değil,kendisinin anlatmasıdır.
  • Sade bir dil kullanılır.
  • Sanat yapma amacı yoktur.
  • Anıya göre daha uzun dönemi içine alır.

SÖYLEV (NUTUK)

Bir topluluğa güzel düşünceler aşılamak, o topluluğu duygulandırıp coşturmak amacıyla söylenen güzel ve etkili sözlerdir.

  • İlk örnekleri Yunan edebiyatında görülmektedir.
  • Demosthenes, Cicero bu türlerin en ünlü isimleridir.
  • Edebiyatımızda ise “Söylev” adlı yapıtıyla Atatürk bu türün en güzel örneğini vermiştir.

MEKTUP

Başka bir yerde  bulunan bir kişiye,bir topluluğa yada bir kuruma,herhangi bir şeyi iletmek için yazılan yazılardır.

  • Sanat,düşünce,bilim ve siyaset adamlarının yazdıkları mektuplar,edebi mektup özelliği gösterir.
  • Edebi mektuplar;bir düşüncenin,bir görüşün açıklanması için yazılır.
  • Belli bir üslup yoktur.
  • Sade bir dil vardır.
  • İçten bir anlatım vardır.

Edebiyatımızdaki bazı mektup örnekleri:

  • Şikayetname – Fuzuli
  • Ziya’ya Mektuplar – Cahit Sıtkı Tarancı

SÖYLEŞİ  (SOHBET)

Bir yazarın,herhangi bir olayla ilgili düşüncelerini karşısındakiyle konuşuyormuş gibi anlattığı yazılardır.

  • Ayrıntıya yer verilmez.
  • Günlük konuşma dili kullanılır.
  • Yazar birtakım iç konuşmalara yer verir.
  • Deyimlerden,atasözlerinden,fıkralardan yararlanılır.
  • Yazar sorular sorar,kendisi cevaplar verir.
  • Konu sınırlaması yoktur.
  • Devrik cümleler kullanılır.
  • İçten bir anlatım vardır.
  • Kanıtlama amacı yoktur.
  • Ahmet Rasim, Nurullah Ataç, Şevket Rado başlıca söyleşi yazarlarımızdır.

Sohbetin fıkradan ayrılan yönleri:

  • Gazete yazısı değildir.
  • Karşılıklı konuşma havası içinde yazılır.

GEZİ YAZISI (SEYAHATNAME)

Yazarın gezip gördüğü yerlerin ilgi çekici yönlerini tarihi,coğrafi,ekonomik ve sosyal özelliklerini kendi görüş ve düşüncelerini aktararak anlattığı yazılardır.

  • Edebi bir üslup kullanılır.                                                                          Bilimsel belge niteliği taşımaz                                                               Sadece fikir verici bir içeriği vardır.

Edebiyatımızda önemli gezi yazısı yazarları ve yapıtları:

  • Seyahatname – Evliya Çelebi
  • Frankfurt Seyahatnamesi – Ahmet Haşim
  • Hac Yolunda,Avrupa Mektupları –C. Şehabettin
  • Suriye Mektupları- Cenap Şehabettin
  • Bizim Akdeniz,Denizaşırı – Falih Rıfkı Atay
  • Avrupada Bir Cevelan – Ahmet Mithat Efendi
  • Anadolu Notları – Reşat Nuri Güntekin

 

Öğretmen - Öğrenci Girişi